Μέμψη άστοργης δωρεάς: Πότε μια «γονική παροχή» ανατρέπεται.

Σύνοψη της Υπόθεσης

Η απόφαση 138/2025 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Ξάνθης αφορά αγωγή μέμψης άστοργης δωρεάς που ασκήθηκε από μεριδούχους κατά δωρεοδόχου τέκνου. Αντικείμενο της διαφοράς αποτέλεσε μεταβίβαση ψιλής κυριότητας δύο ακινήτων, η οποία είχε γίνει εν ζωή από τον κληρονομούμενο με συμβολαιογραφική πράξη γονικής παροχής.

Το Δικαστήριο εξέτασε αν η παροχή εξυπηρετούσε τους σκοπούς του άρθρου 1509 ΑΚ και αν η περιουσία που υπήρχε κατά τον χρόνο του θανάτου επαρκούσε για την κάλυψη της νόμιμης μοίρας των εναγουσών.

Έκρινε ότι η παροχή δεν συνδεόταν με δημιουργία ή διατήρηση οικονομικής ή οικογενειακής αυτοτέλειας ούτε με επαγγελματική αποκατάσταση, ενώ η πραγματική κληρονομική περιουσία δεν επαρκούσε για τη νόμιμη μοίρα.

Για την αποτίμηση της παροχής που είχε γίνει σε δραχμές, το Δικαστήριο χρησιμοποίησε ως κριτήριο τη μεταβολή της αξίας της χρυσής λίρας Αγγλίας. Η δωρεά κρίθηκε άστοργη και ανατρέψιμη κατά συγκεκριμένα ποσοστά, ενώ αναγνωρίστηκε στον δωρεοδόχο το δικαίωμα να αποτρέψει την ανατροπή καταβάλλοντας χρηματικά το έλλειμμα της νόμιμης μοίρας.

Τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης.

Το Δικαστήριο κλήθηκε να εξετάσει εάν μεταβίβαση ακινήτων από γονέα σε τέκνο, που είχε λάβει χώρα δεκαετίες πριν τον θάνατό του με τη μορφή γονικής παροχής ψιλής κυριότητας, μπορούσε να ανατραπεί ως άστοργη δωρεά, επειδή η περιουσία που άφησε κατά τον χρόνο του θανάτου του δεν επαρκούσε για την κάλυψη της νόμιμης μοίρας άλλων μεριδούχων.

Το Δικαστήριο εξέτασε:

• αν η παροχή εξυπηρετούσε σκοπούς οικονομικής ή οικογενειακής αυτοτέλειας,
• πώς υπολογίζεται η πλασματική κληρονομική ομάδα,
• πώς αποτιμάται παροχή που έγινε σε δραχμές μεσολαβούντος μεγάλου χρονικού διαστήματος,
• και αν ο δωρεοδόχος μπορεί να αποφύγει την ανατροπή καταβάλλοντας το έλλειμμα της νόμιμης μοίρας.

---

Τι είναι η μέμψη άστοργης δωρεάς;

Η μέμψη άστοργης δωρεάς είναι η αγωγή με την οποία ο μεριδούχος (σύζυγος ή τέκνο που δικαιούται νόμιμη μοίρα) ζητά την ανατροπή δωρεάς που έγινε εν ζωή από τον κληρονομούμενο, όταν η περιουσία που άφησε δεν επαρκεί για να καλύψει τη νόμιμη μοίρα του.

Η ανατροπή δεν είναι κατ’ ανάγκη ολική· γίνεται μόνο κατά το ποσοστό που απαιτείται για τη συμπλήρωση της νόμιμης μοίρας.

---

Γονική παροχή ή δωρεά; Το κρίσιμο νομικό φίλτρο

Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι:

• Γονική παροχή κατά το άρθρο 1509 ΑΚ δεν είναι αυτομάτως προστατευμένη
• Αν δεν αποδεικνύεται ότι έγινε:
  • για δημιουργία ή διατήρηση οικονομικής ή οικογενειακής αυτοτέλειας, ή
  • για έναρξη ή συνέχιση επαγγέλματος,
• τότε λογίζεται ως δωρεά στο σύνολό της και υπόκειται πλήρως σε μέμψη.

Στην εξεταζόμενη υπόθεση, κρίθηκε ότι:

• η μεταβίβαση ψιλής κυριότητας δεν παρείχε δυνατότητα χρήσης ή εκμετάλλευσης,
• ο δωρεοδόχος δεν μπορούσε να αντλήσει άμεσο όφελος,
• και τα ακίνητα δεν εξυπηρετούσαν επαγγελματικό σκοπό.

---

Υπολογισμός νόμιμης μοίρας – πώς το έκανε το Δικαστήριο

Το Δικαστήριο ακολούθησε αυστηρά τη μεθοδολογία του Αστικού Κώδικα:

1. Πραγματική κληρονομική ομάδα
   Περιουσία που υπήρχε κατά τον θάνατο (ακίνητα, κινητά).
2. Αφαίρεση χρεών & δαπανών
   Μόνο όσα αποδείχθηκαν.
3. Πλασματική κληρονομική ομάδα
   Προσθήκη δωρεών/παροχών που έγιναν εν ζωή.
4. Αποτίμηση παροχής σε δραχμές
   Λόγω σοβαρής υποτίμησης, χρησιμοποιήθηκε μέση τιμή χρυσής λίρας Αγγλίας κατά τον χρόνο παροχής και κατά τον χρόνο θανάτου.
5. Εύρεση εξ αδιαθέτου μερίδας
   Ανάλογα με τον αριθμό συζύγου και τέκνων.
6. Υπολογισμός νόμιμης μοίρας
   ½ της εξ αδιαθέτου μερίδας.
7. Διαπίστωση ελλείμματος
   Σύγκριση νόμιμης μοίρας με ό,τι έλαβε ο μεριδούχος από την πραγματική κληρονομιά.

---

Η υπαγωγή της υπόθεσης στον νόμο – βήμα προς βήμα

Βήμα 1: Υπάρχουν μεριδούχοι → ΝΑΙ
Βήμα 2: Υπάρχει εν ζωή παροχή χωρίς αντάλλαγμα → ΝΑΙ
Βήμα 3: Η παροχή εξυπηρετεί σκοπό άρθρου 1509 ΑΚ → ΟΧΙ
Βήμα 4: Η πραγματική κληρονομιά καλύπτει τη νόμιμη μοίρα → ΟΧΙ
Βήμα 5: Υπάρχει έλλειμμα νόμιμης μοίρας → ΝΑΙ
Βήμα 6: Ανατρέπεται η δωρεά κατά ποσοστό → ΝΑΙ

Το ποσοστό ανατροπής προκύπτει από κλάσμα:

(Έλλειμμα νόμιμης μοίρας / αξία δωρεάς)

---

Δυνατότητα «εξαγοράς» της νόμιμης μοίρας

Κρίσιμο πρακτικό σημείο:
Ο δωρεοδόχος μπορεί να αποτρέψει την ανατροπή καταβάλλοντας χρηματικά το ποσό που αντιστοιχεί στο έλλειμμα της νόμιμης μοίρας.

Η καταβολή:

• μπορεί να γίνει και μετά την έκδοση της απόφασης,
• δεν απαιτεί ειδική προθεσμία,
• ισχύει μέχρι την έναρξη αναγκαστικής εκτέλεσης.

---

Δικονομικές παγίδες που ανέδειξε η απόφαση

• Διεκδικητική αγωγή → απορρίπτεται ως απαράδεκτη αν δεν εγγραφεί στο Κτηματολόγιο εντός 30 ημερών
• Παράλειψη αρχικής ενημέρωσης για διαμεσολάβηση δεν οδηγεί σε απαράδεκτο, αν πραγματοποιήθηκε Υ.Α.Σ. και επετεύχθη ο σκοπός ενημέρωσης
• Αίτημα επίδειξης εγγράφων → απορρίπτεται αν είναι αόριστο

---

FAQ – Συχνές ερωτήσεις

Μπορεί να ανατραπεί γονική παροχή μετά από 30 χρόνια;
Ναι, αν συντρέχουν οι προϋποθέσεις της μέμψης άστοργης δωρεάς.

Αρκεί να ονομάζεται “γονική παροχή” στο συμβόλαιο;
Όχι. Κρίνεται από τον πραγματικό σκοπό και τις περιστάσεις.

Η ανατροπή είναι πάντα ολική;
Όχι. Γίνεται μόνο στο ποσοστό που απαιτείται για τη νόμιμη μοίρα.

Ο δωρεοδόχος χάνει υποχρεωτικά το ακίνητο;
Όχι, μπορεί να καταβάλει το ισάξιο ποσό και να διατηρήσει την κυριότητα.

---

Ζητήστε εξειδικευμένη νομική καθοδήγηση πριν δημιουργηθούν μη αναστρέψιμα τετελεσμένα.

Κάθε υπόθεση τέτοιου είδους έχει ιδιαιτερότητες ιδίως με τις αλλαγές που επήλθαν σε αυτές. Κλείστε online ραντεβού και λάβετε καθοδήγηση προσαρμοσμένη στη δική σας περίπτωση.