Η καθυστέρηση απονομής δικαιοσύνης

Η καθυστέρηση στην απονομή της ποινικής δικαιοσύνης δεν είναι απλώς μια πρακτική δυσκολία. Σε ορισμένες περιπτώσεις συνιστά αυτοτελή προσβολή του δικαιώματος του πολίτη σε δίκαιη δίκη μέσα σε εύλογο χρόνο και μπορεί να θεμελιώσει αξίωση για χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης. Η πρόσφατη δικαστική κρίση που εξετάζουμε ανέδειξε με σαφήνεια ότι ακόμη και όταν η ποινική υπόθεση ολοκληρώνεται τελικά με καταδικαστική απόφαση, η πολυετής αναμονή του παθόντος ή του υποστηρίζοντος την κατηγορία μπορεί να οδηγήσει σε επιδίκαση αποζημίωσης.

Σύντομη σύνοψη της υπόθεσης

Στην υπόθεση αυτή, πολίτης που είχε υποβάλει έγκληση για ψευδή κατάθεση και ηθική αυτουργία σε απειλή ζήτησε από το Ελληνικό Δημόσιο δίκαιη ικανοποίηση λόγω υπέρβασης της εύλογης διάρκειας της ποινικής δίκης στον πρώτο βαθμό δικαιοδοσίας. Η διαδικασία ξεκίνησε με την έγκληση στις αρχές του 2019 και ολοκληρώθηκε με την έκδοση της ποινικής απόφασης στα μέσα του 2024.

Το δικαστήριο διαπίστωσε ότι η συνολική διάρκεια της διαδικασίας στον πρώτο βαθμό ήταν υπερβολική για τα δεδομένα της συγκεκριμένης υπόθεσης. Έκρινε ότι η υπόθεση δεν είχε ιδιαίτερη πολυπλοκότητα, ότι η αιτούσα δεν ευθυνόταν για την κύρια καθυστέρηση, και ότι σημαντικό μέρος της επιβράδυνσης οφειλόταν στη μεγάλη διάρκεια της προκαταρκτικής εξέτασης και σε αναβολές που δεν μπορούσαν να βαρύνουν τον πολίτη. Για τον λόγο αυτό επιδίκασε χρηματική ικανοποίηση 3.000 ευρώ.

---

Πότε θεμελιώνεται αξίωση για ηθική βλάβη λόγω καθυστέρησης ποινικής δίκης

Η υπέρβαση της εύλογης διάρκειας μιας ποινικής δίκης δεν αρκεί να είναι απλώς χρονικά μεγάλη. Το δικαστήριο εξετάζει συγκεκριμένα κριτήρια, ώστε να διαπιστώσει αν πράγματι υπήρξε παραβίαση του δικαιώματος σε ταχεία απονομή της δικαιοσύνης.

Σύμφωνα με τη δικαστική κρίση της υπόθεσης, βασικά στοιχεία είναι:

• η συνολική διάρκεια της διαδικασίας,
• η διάρκεια της προδικασίας,
• η διάρκεια της κύριας διαδικασίας,
• η πολυπλοκότητα των πραγματικών και νομικών ζητημάτων,
• η συμπεριφορά του αιτούντος,
• η στάση των κρατικών αρχών,
• το ουσιαστικό διακύβευμα της υπόθεσης για τον πολίτη.

Στην κρινόμενη περίπτωση, η ποινική διαδικασία στον πρώτο βαθμό διήρκεσε πάνω από πέντε έτη. Το δικαστήριο έκρινε ότι η προδικασία ήταν υπερβολικά μακρά, ιδίως επειδή επρόκειτο για υπόθεση χωρίς σύνθετα πραγματικά ή νομικά ζητήματα. Επιπλέον, διαπίστωσε ότι μέρος της καθυστέρησης κατά την κύρια διαδικασία οφειλόταν σε οργανωτικές δυσλειτουργίες της δικαιοσύνης και όχι σε υπαιτιότητα της αιτούσας.

---

Το ισχύον νομικό πλαίσιο

Η αξίωση για δίκαιη ικανοποίηση λόγω υπέρβασης της εύλογης διάρκειας της δίκης στηρίζεται στα άρθρα 1 έως 6 του ν. 4239/2014. Ο νόμος αυτός θεσπίστηκε σε συμμόρφωση με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και λειτουργεί ως ειδικό εσωτερικό ένδικο βοήθημα για την αποκατάσταση της βλάβης που προκαλεί η καθυστέρηση απονομής της δικαιοσύνης.

Κατά τον νόμο, κάθε διάδικος που έλαβε μέρος στη δίκη, με εξαίρεση το Δημόσιο και τα δημόσια νομικά πρόσωπα που θεωρούνται κυβερνητικοί οργανισμοί, μπορεί να ζητήσει δίκαιη ικανοποίηση από το Ελληνικό Δημόσιο. Η αίτηση ασκείται ανά βαθμό δικαιοδοσίας και μέσα σε έξι μήνες από τη δημοσίευση της οριστικής απόφασης του συγκεκριμένου βαθμού.

Για να διαπιστωθεί αν υπήρξε υπέρβαση της εύλογης διάρκειας της δίκης, το δικαστήριο συνεκτιμά κυρίως:
την τυχόν παρελκυστική συμπεριφορά των διαδίκων, την πολυπλοκότητα της υπόθεσης, τη στάση των κρατικών αρχών και το διακύβευμα της υπόθεσης για τον αιτούντα.

---

Υπαγωγή της συγκεκριμένης υπόθεσης στο νόμο βήμα βήμα

Στη συγκεκριμένη υπόθεση, το δικαστήριο ακολούθησε ουσιαστικά τα εξής στάδια υπαγωγής:

Πρώτον, διαπίστωσε ότι η αιτούσα είχε νομιμοποίηση να ασκήσει την αίτηση, αφού ήταν πρόσωπο που μετείχε στην ποινική δίκη προς υποστήριξη της κατηγορίας.

Δεύτερον, έλεγξε το εμπρόθεσμο της αίτησης και έκρινε ότι αυτή ασκήθηκε μέσα στην εξάμηνη προθεσμία από τη δημοσίευση της ποινικής απόφασης του πρώτου βαθμού.

Τρίτον, διαπίστωσε ότι είχε καταβληθεί το απαιτούμενο παράβολο και ότι τηρήθηκαν οι διαδικαστικές διατυπώσεις του νόμου.

Τέταρτον, προχώρησε στην ουσιαστική εξέταση της διάρκειας της δίκης. Υπολόγισε χωριστά την προδικασία και την κύρια διαδικασία και κατέληξε ότι ο συνολικός χρόνος ήταν υπερβολικός.

Πέμπτον, συνεκτίμησε ότι η υπόθεση δεν ήταν σύνθετη, ότι η αιτούσα είχε συνεργαστεί με τις αρχές και ότι η βασική καθυστέρηση οφειλόταν σε κρατική δυσλειτουργία.

Έκτον, έκρινε ότι η αιτούσα υπέστη ηθική βλάβη από την υπερβολική αναμονή και ότι δεν αρκούσε η απλή διαπίστωση της παραβίασης, αλλά έπρεπε να επιδικαστεί χρηματικό ποσό.

Έβδομον, προσδιόρισε το εύλογο ύψος της ικανοποίησης σε 3.000 ευρώ, λαμβάνοντας υπόψη τόσο τη διάρκεια της υπέρβασης όσο και τις οικονομικές συνθήκες.

---

Πώς οδηγήθηκε το δικαστήριο στην απόφαση αυτή

Το δικαστήριο οδηγήθηκε στην επιδίκαση αποζημίωσης επειδή έκρινε ότι η καθυστέρηση δεν μπορούσε να δικαιολογηθεί από τη φύση της υπόθεσης. Έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στο ότι η προκαταρκτική εξέταση διήρκεσε υπερβολικά πολύ, παρότι κατά τη φύση της πρέπει να είναι συνοπτική και σύντομη. Παράλληλα, έκρινε ότι η υπόθεση ήταν απλή, άρα δεν υπήρχε αντικειμενικός λόγος για τόσο μεγάλη διάρκεια.

Ακόμη, το δικαστήριο ξεχώρισε την καθυστέρηση που μπορούσε πράγματι να αποδοθεί στην αιτούσα από εκείνη που όφειλε να βαρύνει την Πολιτεία. Έτσι, αφαίρεσε το διάστημα μιας αναβολής που συνδεόταν με κώλυμα του πληρεξούσιου δικηγόρου της, αλλά δεν φόρτωσε στην αιτούσα τις λοιπές οργανωτικές αδυναμίες της δικαστικής λειτουργίας, όπως την αναβολή λόγω ωραρίου γραμματέα ή την καθυστέρηση από αποχή δικηγόρων. Το σκεπτικό του ήταν ότι τέτοιες συστημικές δυσλειτουργίες δεν μπορεί να τις επωμίζεται ο πολίτης που ζητά δικαστική προστασία.

---

Γιατί η ηθική βλάβη αναγνωρίστηκε στην πράξη

Στις υποθέσεις αυτές το δικαστήριο δεν εξετάζει μόνο αν υπήρξε καθυστέρηση, αλλά και αν η καθυστέρηση αυτή είχε πραγματική αρνητική επίδραση στον αιτούντα. Εδώ έγινε δεκτό ότι η πολυετής εκκρεμότητα μιας ποινικής υπόθεσης, στην οποία η αιτούσα είχε ενεργό ρόλο, προσέβαλε το δικαίωμά της σε αποτελεσματική και έγκαιρη δικαστική προστασία.

Η βλάβη αυτή είναι κατά βάση ηθική: αγωνία, ανασφάλεια, παρατεταμένη εκκρεμότητα και μακρά αναμονή για δικαστική κρίση. Για τον λόγο αυτό το δικαστήριο έκρινε ότι δεν αρκούσε μια τυπική αναγνώριση της υπέρβασης, αλλά έπρεπε να επιδικαστεί χρηματική ικανοποίηση.

---

Τι πρέπει να προσέξει ο πολίτης πριν ασκήσει τέτοια αίτηση

Όποιος επιθυμεί να ζητήσει δίκαιη ικανοποίηση για υπέρβαση της εύλογης διάρκειας ποινικής δίκης πρέπει να ελέγξει κυρίως τέσσερα σημεία:

Πρώτο, αν έχει έννομο συμφέρον ως διάδικος στη συγκεκριμένη διαδικασία.

Δεύτερο, αν η αίτηση ασκείται μέσα στην εξάμηνη νόμιμη προθεσμία από τη δημοσίευση της οριστικής απόφασης του οικείου βαθμού.

Τρίτο, αν μπορεί να αποδείξει τη διάρκεια της διαδικασίας με τα απαραίτητα έγγραφα.

Τέταρτο, αν η καθυστέρηση οφείλεται πράγματι στη λειτουργία της δικαιοσύνης και όχι σε δική του παρελκυστική συμπεριφορά.

---

Συμπέρασμα

Η υπέρβαση της εύλογης διάρκειας ποινικής δίκης μπορεί να γεννήσει ουσιαστική αξίωση χρηματικής ικανοποίησης σε βάρος του Ελληνικού Δημοσίου. Η συγκεκριμένη απόφαση επιβεβαιώνει ότι όταν μια απλή ποινική υπόθεση παραμένει επί χρόνια εκκρεμής, χωρίς εύλογη αιτία, και η καθυστέρηση συνδέεται κυρίως με τη στάση ή τη δυσλειτουργία των κρατικών αρχών, ο πολίτης δικαιούται αποκατάσταση της ηθικής του βλάβης.

Η αξίωση αυτή δεν λειτουργεί τιμωρητικά απέναντι στο Δημόσιο. Λειτουργεί αποκαταστατικά υπέρ του πολίτη και ταυτόχρονα υπενθυμίζει ότι η αποτελεσματική δικαστική προστασία δεν αφορά μόνο το περιεχόμενο της απόφασης, αλλά και τον χρόνο μέσα στον οποίο αυτή εκδίδεται.

---

FAQ

Πότε υπάρχει υπέρβαση της εύλογης διάρκειας ποινικής δίκης;

Υπάρχει όταν η διάρκεια της διαδικασίας υπερβαίνει τον χρόνο που απαιτείται εύλογα για την εκδίκαση της συγκεκριμένης υπόθεσης, λαμβανομένων υπόψη της πολυπλοκότητας, της συμπεριφοράς των διαδίκων, της στάσης των αρχών και του διακυβεύματος.

Ποιος μπορεί να ζητήσει αποζημίωση;

Κάθε διάδικος που έλαβε μέρος στην ποινική διαδικασία και έχει υποστεί βλάβη από την υπέρμετρη καθυστέρηση, εφόσον δεν πρόκειται για το Δημόσιο ή δημόσιο νομικό πρόσωπο που εξαιρείται από τον νόμο.

Μέσα σε ποια προθεσμία ασκείται η αίτηση;

Η αίτηση ασκείται μέσα σε έξι μήνες από τη δημοσίευση της οριστικής απόφασης του βαθμού δικαιοδοσίας για τον οποίο προβάλλεται το παράπονο.

Αρκεί η μεγάλη διάρκεια της δίκης από μόνη της;

Όχι πάντα. Το δικαστήριο εξετάζει αν η διάρκεια ήταν αδικαιολόγητη με βάση τα πραγματικά δεδομένα της συγκεκριμένης υπόθεσης.

Μπορεί να επιδικαστεί χρηματική ικανοποίηση για ηθική βλάβη;

Ναι. Αν διαπιστωθεί παραβίαση του δικαιώματος σε ταχεία απονομή της δικαιοσύνης, το δικαστήριο μπορεί να επιδικάσει εύλογο ποσό για την ηθική βλάβη που υπέστη ο αιτών.

---

Κλείστε ραντεβού για εξατομικευμένη νομική καθοδήγηση

Κάθε υπόθεση έχει ιδιαιτερότητες που χρήζουν προσοχής. Κλείστε online ραντεβού και λάβετε καθοδήγηση προσαρμοσμένη στη δική σας περίπτωση.